Fuzûlî - Oğuzhan Öğreden Ağustos 2009. İyi seyirler.
Birçoğumuz bedenlerimizi yeterince tanıdığımızı sanarız.
Ama baskı altında kaldıklarında, bedenlerimiz bize...
...ne kadar sıradışı olduklarını gösterir.
Bu gelişmiş makine...
...saniyede milyonlarca işlemi yapabilmekte.
O kadar karışık ki, içimizde olan birçok olay...
...hala bizi şaşırtmaya yetiyor.
Gizli bir dünya, ama artık...
...eski zamanların aksine bu dünyayı, üç boyutlu inceleyebiliyoruz.
Omurgamızın üstünde yaptığımız her şeyi yönlendiren...
...bir buçuk kiloluk bir kütle yatar.
Beynimiz dünyadaki tüm bilgisayarlardan hızlı çalışır...
...ve her saniye, yüz trilyon gibi şaşırtıcı bir miktarda...
...komut işleme koyar.
Hayatımızı kurtarmak için; zamanı yavaşlatabilir...
...ne yiyeceğimizi söyleyebilir.
Kendimizi yememizi bile.
Biz uyurken de, muazzam bir gücü serbest bırakabilir.
Sınırlarımıza zorlandığımızda beynimiz, kaslarımızı yönetir...
...ve hayatımıza yön verir.
İtfaiye erleri doğanın en ölümcül güçlerinden biriyle...
...karşı karşıya kaldıklarında, kurtulmaları imkansız gibi duruyordu.
Ama bu altı adam yıkıcı bir yangından yara almadan kurtuldu.
Onları kurtaran, zamanın yavaş akmasını sağlayan beyinleri oldu.
Wyoming, Litte Venus'te yıldırım düşmesi nedeniyle yangın çıkmıştı.
Ryan Jordan, alevlerin kendi kendine söndüğünden...
...emin olmak için sıradan bir göreve giden bir ekibe liderlik ediyor.
Bir kaç saat içinde varacağız.
Tamam.
Ama yangın sönmüyordu.
Rüzgar estikçe, alevlere hayat veriyordu...
...ve alevler Ryan ile ekibinin üzerine geliyordu.
Patikadan yukarı doğru yürüyorduk,...
...iki mile yakın içeri girmiştik...
...ve telsizden cızırtılı bir ses geldi,...
...rüzgar hızlanıyordu.
Alevin gidişatı değişmişti...
...ve kanyonu yakmaya başlamıştı.
Bu durumdaki her itfaiye eri bir kabusun...
...yaklaştığını anlardı.
Tekrar ediyorum. Bu bir uyarıdır.
Rüzgar yönünü değiştiriyor.
Şimdilik söyleyebileceğimiz kadarıyla, güneybatıya yöneldi.
Size doğru geliyor da olabilir, ve hızlı hareket ediyor.
Ryan uyarıyı duyar duymaz...
...beyni kontrolü ele alır.
Beynimizin derinliklerinde...
...kontrol merkezimizi oluşturan ikişer santimetrelik iki çapraz parça vardır.
Bu, yaratıcı tarafından beynimize kazınan "savaş ya da kaç" tepkimizi yönetir.
Pekala, gidelim!
Düşünmeden hareket etmemizi sağlar.
Haydi beyler!
Kontrol merkezimiz bilgileri...
...dışarıdan toplar.
Normalde, veriler tetkik edilmek ve düşünülmek için...
...beynin düşünce merkezine gider.
Ama acil durumlarda, kontrol merkezimiz etrafındaki, kriz masasını...
...oluşturan bölgeye sinyaller yollar.
Hiç düşünmeksizin...
...itfaiye erlerinin beyinleri onlara kaçmalarını emreder.
Göz açıp kapayıncaya kadar, adamlar kaçmaya başlamıştır.
Ateşin sıcaklığının size doğru yaklaştığını hissedebiliyordunuz.
Zihniniz, kaçmak ister.
Bu ısı kaynağından uzaklaşmak ister, bu sizin bir içgüdünüz.
Alev, sert rüzgarla körüklendikçe üstlerine geliyordu.
İtfaiye erlerinin beyninde,...
...kriz masası otomatik olarak devreye girer.
Doğal, süperşarjlı bir uyarıcının salınmasını emreder:..
Adrenalin.
Devam edin beyler! Haydi! Haydi!
Kalpleri daha hızlı atmaya başlar.
Kan, sindirim gibi gerekli olmayan işlemlerden, bedenimizin...
...yaşamla ölüm arasındaki çizgiyi çekebilecek bölümlerine yönlendirilir.
Ve kaslarını yakıt ve oksijene boğar.
Bu güç patlamasıyla, itfaiye erleri hayatları için koşarlar...
...ama ateş fırtınası onlardan daha hızlıdır.
Bedenleri artık çökmek üzeredir.
Ama beyinleri, azgın bir şekilde çalışmaktadır.
Zamanımız tükenmek üzere gibi olduğunda...
...insanoğlunun beyni inanılmaz bir numara yapabilir.
Zamanı yavaşlatmış gibi yapar,...
...kaçmamıza yardımcı olabilecek çok kıymetli saniyeler yaratır.
Bu yıllardır kafamızı karıştıran bir şeydi.
Bu etkiyi anlayabilmek için, gönüllüler kırk beş metre yükseklikteki...
...bir platformdan ilk defa yaptıkları, stresli bir atlayış esnasında...
...bir deneye tabii tutuldular.
Katılımcılara normal şartlarda okunamayacak kadar hızlı...
...değişen bir ekran verildi.
Belki de baskı altındaki bir beyin,...
...sayıları tanınabilecekleri kadar yavaşlatabilecekti.
Atlayışları, bütün atlayıcılara gerçek süresinden...
...iki kat uzun sürmüş gibi gelmişti.
İnanılmaz bir şekilde, bazıları hızla akan rakamları tanıyabilmişti.
Buna getirdiğimiz açıklama, beynimizin görüntüleri...
...bir fotoğraf karesi serisi olarak görmesidir.
Saniyede yaklaşık otuz kare.
Acil bir durumda, bu oran yükselir...
...ve beynin, daha kısa zamanda daha çok bilgi toplamasını sağlar.
Bu etki, zamanı yavaşlatır.
Alevler yakınlarına gelince...
...itfaiye erlerinin beyinleri en yüksek hızlarında algılamaya başlar.
Saniyeler saatler gibi gelir...
...ve onlara ne yapacaklarını kestirmeleri için bir şans verir.
Olaylar gerçekten yavaş oluyormuş gibi geliyor.
Düşünmeye zamanınız oluyor, ama aslında "Kaçmalı mıyım?...
Vadiye mi gitmeliyiz? Yoksa hemen muhafazalarımızı...
...mı açmalıyız?" diye düşündüğünüz süreç saniyelerden ibaret.
Zamanın esnemesiyle beraber...
...takım bu hassas durumu değerlendirebiliyor.
Durup, muhafazalarına girmeye karar verirler.
Haydi! Siper alın!
Hem de tam zamanında.
Ateşin sesini duymuşsunuz, yaklaştığını görmüşsünüz,...
...ve daha fazla gidemeyeceğinizin farkına varmışsınızdır.
Artık, hayatınızı kurtarması için o yangın muhafazasına güvenmektesinizdir.
Artık -- Gerçek değilmiş gibi gelir.
Bunun olduğuna inanamazsınız.
İçeri girin!
Benimle konuşun!
Yerinizde kalın!
Yangın geçtikten sonra...
...bazı insanlar, kendinden geçmişti...
...ve durumdan çok heyecanlanmışlardı.
Ama bazı insanlar da çok sessizdi.
Şokta ve inanamıyor gibilerdi.
"Bu nasıl olabildi? Şu anda belki de...
...kurtulamamış olabileceğim bir olaydan...
...sağ salim kurtuldum." diye düşünüyorlardı.
Havadan alınan bu görüntü...
...ekibin son şanslarını nerede denediğini gösteriyor.
Her nokta bir itfaiyecinin yerini belirtiyor.
Ve etrafları, tamamen harap olmuş halde.
Bu sıradışı kurtuluş hikayesinin...
...temelleri hepimizde olan beyin gücüne dayanıyor.
Beynimiz aldığımız her kararı denetler...
...yemek zevkimizi bile.
Yemek yeme dürtümüz, beynimizin derinliklerinde yatar.
Ceviz büyüklüğünde bir doku kümesi, beynimizin istek merkezidir.
Bu merkezin bir çok işlevini yeni yeni anlamaya başlıyoruz.
Ama hepsinden önemlisi, beslenmek istiyor.
Hiçbir organımız, beynimizden daha aç değildir.
Aldığımız enerjinin neredeyse beşte birini beynimiz tüketir.
Ama istek merkezimiz,...
...bütün bedenimizin vitaminler ve mineraller de dahil,...
...besleyicilere olan ihtiyacına göre hareket eder.
Bedenimizde herhangi bir şey azaldığında...
...beynimiz, boşlukları doldurmak için...
...bize parmak ısırtacak şeyler yaptırabilir...
...denizci Steve Callahan da bunu öğrendi.
Steve'in botu batarak, onu akıntıya teslim etti.
Bir mucizeye ihtiyacı vardı.
En basit söylemiyle, Atlantik Okyanusu'nun ortasındaydım.
Herhangi bir kurtuluş umudundan...
...çok uzakta olduğumun farkındaydım.
Kurtulma şansımı çok, çok az olarak görüyordum.
Denizde on sekizinci gün.
Erzağı tükendiğinde, Steve hırçınlaştı.
Balık çok boldu.
Aç kalmayacaktı.
Ama daha büyük bir sorunu vardı.
Protein açısından zengin olsa da...
...balık eti insan bedeninin ihtiyaç duyduğu...
...vitamin ve minerallerden yoksundur.
Et bazlı bir beslenmeyle, Steve'in bedeni sağlıklı bir şekilde çalışamazdı.
Çalışmaya son verir ve ölürdü.
Ama o yakaladığı balıkların ihtiyacı olan besleyici...
...maddeleri barındırmadığının farkında değildir.
Bunlar sadece normalde hoşuna gitmeyecek bölümlerde bulunuyor.
Bedeni çalışmayı bırakmak üzereyken...
...damak tadında garip bir değişim fark ediyor.
Balığın eti gittikçe daha az ilgimi çekerken...
...gözleri, omurlarının arasındaki ufak plakar,...
...taze balıkların akciğerleri ve yumurtaları...
...daha fazla ilgimi çekmeye başlamıştı.
Kısacası, midesi hariç balığın içindeki...
...her şey hoşuma gidiyordu.
Ölümün yaklaşmasıyla, Steve bilinçsizce...
...onu hayatta tutabilecek besleyici maddeleri tüketiyor.
Bir insanin normalde tiksindirici bulacağı şeyleri...
...nasıl yiyebildiğini, üstüne tadını beğenebildiğini,...
...yeni yeni öğreniyoruz.
Steve'in beslenme düzeninde eksik bir şeyler olduğunu farketmesiyle...
...istek merkezi çok yoğun bir aşerme hissi yaratır...
...ve onu bu duyguyu tatmin edecek her şeyi yemeye yöneltir.
Hayatta kalmaya yönelik yaratılan bu hissimiz, bizi...
...beslenme biçimlerini dengede tutmak için lezzeti düşünmeme...
...noktasına kadar her şeyi yapmaya zorlayabilir.
Her canlıda olduğu gibi acı biberler savunma amaçlı
...hayvanların dayanamayacağı acı bir tatla yaratıldı.
Bu tat, ağzımızı yakan...
...bir kimyasaldan geliyor.
Biz yine de yiyoruz.
Bunun nedeni de beynimizin, hayatta kalmak için...
...sınırlarımızı zorlamanın gerekli olabileceğini bilmesidir.
Bir kırmızı acı biberde, bir portakala oranla...
...dört kat C vitamini bulunur.
Bu gerekli kimyasalı alabilelim diye...
...beynimiz rahatsızlıkları üstesinden gelmeyi öğrenmiştir.
Acı biber yemek beynimizi acı sinyalleriyle bombalar.
Buna yanıt olarak da beynimiz, zevk hissini uyaran...
...ve doğal ağrı kesicilerimiz olan endorfinleri salgılar.
Biberlerin acısı beynimizin öğrenme merkezini etkinleştirir.
O da hafızasına, yakıcı tadına rağmen biberlerin,...
...besleyiciler açısından zengin ve farklı bir lezzette olduğunu kaydeder.
Eğer acı biberin ilk verdiği...
...acıya alışabilirseniz...
...o zaman endorfinler size zevk veren bir tepki olur.
Kısacası insanlar acı biber, soğan, sarmısak gibi...
...yememeleri gereken şeyleri...
...yemeye gerçekten alışıyorlar.
Steve Callahan'ın ihtiyacı olan şeyleri yemesini sağlamak için...
...onun beyni de benzer bir taktik kullanır.
Beyni, ihtiyacı olan besin maddeleri sindirildiğinde...
...bir keyif hissi uyandırarak...
...bir zamanlar midesini bulandıran balık organlarını...
...lezzetli yiyeceklere çeviriyor.
Sanki bedenim bana sürekli "Buna bedenen ihtiyacın var."...
...diyormuş ve psikolojimi değiştiriyormuş gibiydi.
Taze balık karaciğerini, yemem gerektiği için değil,...
...beynim bana "Harika bir şey. Adeta tatlı bu."...
...dediği için yiyordum.
Steve Callahan yetmiş altı gün sonra kurtarıldı.
Beyni tarafından kontrol edilmesi, sadece hayatını kurtarmadı...
...sağlığı için de oldukça iyi bir şekilde beslenmişti.
Beynimizin beslenme düzenimize yaşamsal bir etkisi vardır.
O kadar kuvvetli bir etki ki, bilim adamları bunu...
...insanın en kuvvetli dürtülerinden biriyle kıyaslamışlar.
Beyin etkinliklerini kaydetmek için,...
...gönüllülere elektrodlar takmışlar.
Ardından, zevk merkezimizin verdiği tepkiyi,...
...çikolata yediğimiz...
...ve öpüştüğümüz durumlarda kıyaslamışlar.
Beklenen bir şekilde...
...çiftler öpüştüğünde, zevk merkezleri tepki vermiş.
Ama öpüşmenin etkisi, çikolatanın dilmize değdiği anda...
...yarattığı etkiyi yakalayamamış.
Çikolatanın zevki daha yoğun olmuş ve daha uzun sürmüş.
En Temel ihtiyacımız olan "Yemek yeme" beynimizce üst seviyede ödüllendirilmiştir.
İnsanlık tarihinin genelinde, yiyecekler sınırlı olmuştur.
Bu deneyimimiz bizi imkan bulduğumuzda tıka basa yemeye...
...ve hayatta kalmak için besleyicileri depolamaya sevk eder.
Ama besinimiz tamamen bittiğinde bile beynimizin...
...buna verecek bir yanıtı vardır.
Beynimizin derinliklerinde yatan istek merkezimizin...
...açlığı yenebilmek için yöntemleri vardır.
Bu hücre yığını, bir Fransız mağara kaşifinin hayatını kurtardı.
Kaşifin amacı yeraltında günübirlik bir macera yaşamaktı.
Ama bu, atlattığı en büyük badirelerden birisi oldu.
Omurgamızın hemen üzerinde...
...insan beyninin en eski bölümü yatıyor.
İstek merkezimiz, atalarımızı besinleri bittiğinde bile...
...hayatta tuttu.
Şimdiyse bu Jean-Luc Josuat'nın ölümden kurtulmak için tek umudu.
Beynimizin "Hipotalamus" adını alan bu bölümü
...dinazorlarda da bulunmaktaydı.
Ve açlığı yenmeye şartlanmıştır.
Üç gündür, Jean-Luc yeraltında mahsur kalmış durumdadır.
Tek bir lokma bile yememiştir.
O ayırdında olmasa da...
...beyni bedenin işleyiş şeklini...
...ve onun davranışlarını değiştirir.
Tıpkı açlık gibi, beslenme alışkanlıklarımızı da...
...düzenleyen bir kaç farklı beyin merkezimiz vardır.
Bunlar hipotalamus denilen...
...beynimizin merkez bölümündeki, farklı bölümlerdedirler.
Ve beynimizin bu bölümü tarafından, açlıktan ölmemizi...
...engellemek için, neredeyse bulduğumuz her şeyi...
...yiyecek şekilde yönlendiriliriz.
Jean-Luc'u yiyecek aramaya yönlendirmek için...
...beyni öncelikle bir hormon salgılar:
Orexin.
Orexin ufak dozlar halinde salgılanır, ama etkisi çok büyüktür.
Bu hormon daha uyarılmış olmamızı sağlar...
...kaslarımızın verimliliğini arttırır ve bizi daha iyi bir avcı yapar.
Problem çözme yeteneklerimizi dahi geliştirir.
Jean-Luc günler boyunca mağaralarda gezinir.
İçecek bulmasına rağmen, yiyecek bulamaz.
Ve en kötüsünden korkmaya başlar.
Çok ufak da olsa umudum varken bile...
...takıntılı bir şekilde, ölmeden önceki...
...son bir kaç günümde ya da bir kaç saatimde ne olacağını düşünüyordum.
Nasıl öleceğim benim için önemli bir soruydu.
Soğuktan mı olacaktı, yoksa açlıktan mı?
Bu aklımdan çıkmayan bir soruydu.
Ölüme mahkum olduğunu anlayınca, bir ileti kaydeder.
Ama umudu azaldıkça, Jean-Luc'un beyni yiyecek olmadan...
...hayatta kalabilmesi için taktik değiştirir.
Yakıt depolarını tüketince...
...bedeni daha da verimli hale gelir.
Bu da onu yavaşlatır.
Artık kasları daha az enerji harcamaktadır.
Ve tüm iç organları da.
Yeni hücreler daha yavaş büyür.
Gereksiz olanlar; tırnaklar, saç,...
...neredeyse büyümez.
Jean-Luc, aç kalan hayvanları...
...yemek bulana kadar hayatta tutmak için evrilen...
...bir hayatta kalma durumuna girer.
Sınırlarımızda gezinirken devreye giren...
...bu zoraki verimliliğin...
...daha büyük etkileri da olabilir.
Bazıları bunun daha uzun yaşamamızı sağlayabileceğini söylüyor.
Son deneylerden birinde...
...araştırmacılar, yarı aç farelerle...
...sıradan bir diyetle beslenenleri karşılaştırmışlar.
Şaşırtıcı bir şekilde, daha az yiyen fareler...
...daha uzun yaşamışlar.
Bazı hayvanların ömürleri iki katına çıkmış.
Bu bulgulara dayanarak...
...bazı insanlar daha uzun yaşamak umuduyla besin alımlarını...
...ciddi bir şekilde kesiyorlar.
Ortalama bir yetişkin Amerikalı...
...günde neredeyse dört bin kalorilik yiyecek tüketir.
Brian Delaney ise bunun yarısını alıyor.
Beynini yüksek verimli...
...açlık halinde kalması için aldatmaya çalışıyor.
Bu aralar, günde yaklaşık 1950 kalori alıyorum.
En katı dönemimde...
...günde 1650 kalori alıyordum.
Eğer teori doğruysa...
...bu yaşlanma sürecini de yavaşlatabilir.
Görünen o ki işe yarıyor.
Kalori girişlerini kesenlerle,...
...olağan şekilde yiyenler kıyaslandıklarında...
...perhizdekilerin kalbinin genç insanların kalplerine daha çok benzediği görülür.
Aslında kalbimiz beş, on ya da on beş yılda bir yenilenir.
Kalori perhizinin yaşlanmayı gerçekten yavaşlattığını biliyoruz.
Hatta bazı açılardan bakarsanız insanlarda, tersine bile çeviriyor.
Yiyecek alımını azaltmak...
...Brian gibi insanların daha uzun yaşamasını sağlayabilir.
Şu anda ise, açlık çeken bir beyin...
...Jean-Luc Josuat'nın hayatta kalmasını sağlıyor.
Ama yemek yemeden üç hafta geçirmiştir.
Buna yavaşlayan metabolizması bile dayanamaz.
Jean-Luc'un beyni son, umutsuz bir plan yapar.
Beyni Jean-Luc'un bedenine kendini yemesini emreder.
Beyninden salgılanan bir hormon karaciğerini uyarır...
...ve kimyasalların salgılanmasını başlatır.
Bu kimyasallar bedendeki yağı çoktan parçalamıştır.
Şimdi de proteinleri, yani Jean-Luc'un kaslarını, kalan son...
...enerji kaynağını parçalamaya başlar.
Normal, yani obez olmayan bir bireyin bedeninde...
...yüz otuz ile yüz altmış bin arası kalori yağ olarak saklanır.
Kaslarda ise yalnızca elli dört bin kalori depolanır.
Ve bu elli dört bin kalorinin yalnızca yarısı...
...enerji eldesine uygundur.
Çünkü bedeninizdeki proteinin yarısını kaybettiğinizde...
...bedeniniz artık yaşamını sürdüremez.
Uzun lafın kısası...
...bedeniniz kas hücrelerinizin yarısını tükettiğinde...
...oyun sona erer.
Ama çaresiz bir beyin için hiçbir şey önemli değildir.
Çalışmaya devam edebilmek için,...
...kalp kasınızın yakılmasına bile izin verebilir.
Beyninizin ve kırmızı kan hücrelerinizin ihtiyaç duyduğu...
...gerekli şekeri üretmek için...
...bedeninizdeki şekeri yemeniz,...
...gerçek anlamda yemeniz gerekiyor.
Jean-Luc için, beyninin yüksek riskli taktiği...
...mucizevî bir şekilde işe yarar.
Mahsur kaldıktan otuz beş gün sonra...
...arama ekibi onu mağaranın ağzından iki yüz metre içeride bulur.
Çektiği bu çile ona yirmi kilodan fazla yağ ve kasa malolmuştur,...
...ama beyni gayet iyi durumdadır.
Şimdi o günleri hatırladığımda,...
...herkesin hayatını kurtaracak içgüdüleri olduğunu...
...ama insanın ancak böyle bir durumla karşılaşınca...
...onu keşfedebildiğini düşünüyorum.
Boogity, boogity, boogity!*
Herkese güzel bir Anma Günü* dilerim!
Beynimiz sürekli tam gazda çalışarak...
...bilgi tomarlarını özümsemeye çalışır.
Ama asla bir NASCAR yarışında olduğu kadar hızlı çalışmaz.
Vazgeç! Vazgeç! Göremiyorum! Devam et!
Beynimiz bizi hayatta tutan binlerce sistemi yönetir.
Ve bunu inanılmaz bir hızda, saniyede yüz trilyon işlem yürüterek...
...bütün bilgisayarlardan daha hızlı bir şekilde yapması gerekir.
Her işlemci gibi, beynimiz de ısı üretir.
Soğutma olmasaydı, beynimiz aşırı ısınırdı.
Beynimizin iç sıcaklığı her beş dakikada, yarım derece artar.
Soğutmasız geçen on dakika, algıda bozukluklara neden olabilir.
Yirmi dakika ise kalıcı hasar oluşturabilir.
Ve elli dakika sonra...
...beyniniz normalden beş derece daha sıcak ise, ölürsünüz.
Geri kalan her şeyi de beynimiz yönettiği için...
...esas görevi kendisini korumaktır.
Beynimizin soğutma sistemini, NASCAR tipi yarışların...
...hararetli dünyasında daha fazla sınayan yalnızca bir kaç durum vardır.
Bir anlık tereddüdünüz size yarışa mal olabilir.
Serin kalabilmek, beyninizi...
...ve kanınızı da serin tutabilmek demektir.
Yarış arabalarımızdaki motorlardan bir farkı yok aslında.
Eğer motorları serinletemezsek hararet yapar,...
...sonunda da patlar, ve yarış dışı kalırsınız.
Gerçi biz patlamayız ama, sıcaklayınca pek iyi yarışamayız da.
Sürücüler dört yüz tur, agresif bir tavırla...
...tam gaz yarışmaya hazırlar.
Pistte sıcaklık şimdiden otuz yedi dereceyi geçti.
Bu sekiz yüz elli beygirlik canavaların içi, daha da sıcak olacak.
Sürücüler çok yorucu bir ortamda çalışıyorlar.
Sırf direksiyon, fren gibi hareketler sırasında bile...
...bedeni kendi kendine ısı üretiyor.
Bir de bunun üstüne ön bölüm etrafındaki...
...ısı üreten egzoz borularının falan olduğunu düşünün.
Yani ortalama olarak, kokpitin sıcaklığı elli altmış derece oluyor diyebiliriz.
Böyle uç noktalarda bile...
...serin kalabilmek için beynimiz gelişmiş yöntemlere ihtiyaç duyar.
Bedenimizin soğutma sistemi de arabalarınki gibi çalışır.
Burada motorun içinden geçen suyu soğutan...
...bir radyatör sistemimiz var.
Bir de aracın önünden gelen hava akımı oluyor.
O da radyatörün merkezinden geçiyor.
Bu akım motor bloklarının ve motorun geri kalanının da...
...üzerinden geçerek havayla soğumalarına yardımcı oluyor.
Arabalar kendilerini suyla soğutur.
Beynimiz de, derimizin yüzeyine...
...ısı taşıyan kandan faydalanır.
Ter buharlaştıkça kanı serinletir.
Alnımız ve yüzümüz soğutma için en uygun yerlerdir.
Buralarda bir çok ter bezi vardır ve hava teması kolaydır.
NASCAR sürücüleri de soğutma etkisini arttırmak için...
...gerekli temiz havayı kasklarındaki kanallardan alırlar.
Bedenin geri kalanını soğutmak daha zordur.
Çünkü, eğer böyle bir durumdaysanız...
...örneğin yarış arabası kullanıyorsanız...
...bir kazada ya da yangında...
...sizi koruyacak koruyucu elbiseler giymeniz gerekir.
Ve böyle bir durumda terlemenin size pek bir faydası olmaz...
...çünkü ter giysinize emilmektedir.
Ancak bir süre sonra giysinizin yüzeyi ıslanacak...
...ve ter buharlaşacaktır.
Turlar hızla geçtikçe...
...terleri sürücülerin elbiselerini sırılsıklam eder.
Ve bu da terin buharlaşmasını engeller.
Ama iki yüz on turun ardından,...
...arabalarının içleri sıcaktan kavrulurken bile...
...sürücüler hala performanslarının zirvesinde olmak zorunda.
Yarış pistindeyken üç yüz yirmi kilometre hızla girdiğiniz...
...her virajda, başarınızı belirleyen kimi zaman sadece on beş santimetre...
...olur, bu yüzden her zaman gerçekten dikkatli olmanız gerekir.
Bu yüzden de pistteyken başarılı olmaya gerçekten...
...odaklanmanız gerekir,...
...eğer ne kadar terlediğinizi düşünürseniz bunu başaramazsınız.
Beynimizin, böyle durumlarda...
...olması gereken sıcaklığını nasıl koruduğunu...
...hala bilmiyoruz.
Tartışmalı bir teoriye göre, beynimizin fazladan bir soğutma yöntemi var.
Beynimiz o kadar önemli bir organ ki...
...olağan iç koşullarını koruyabilmek için...
...farklı farklı yetenekleri ve yapıları var.
Bir de daha seçici bir beyin soğutmasına sahip olmamızı mümkün kılan...
...özel bir sistemimiz olduğunu iddia edenler var.
Kalbimize giden yolda...
...yüzümüzde ve alnımızda terlemeyle soğutulan kan,...
...beynimizi besleyen atardamarların yakınından geçer.
Bu da beynimize giden kanı soğutur.
Üstüne bir de beynimizdeki on altı bin kilometreden uzun...
...kan damarlarını düşününce...
...bu beynimizin en verimli sıcaklığını koruyan bir yöntem olabilir.
Beş saat ve dokuz yüz altmış kilometrenin ardından...
...sürücüler çizgiyi geçtiğinde hala yüzde yüz odaklanmış haldelerdir.
Evet!
National Guard'ı sürmeye bayılıyorum!
Benzini bitti ama, artık sorun değil!
İnanamıyorum!
Ve bunu beynimizin...
...bir NASCAR yarışının cehennem sıcağında bile serin kalmasını...
...sağlayan inanılmaz yeteneğine borçlular.
Beynimizde olan şeylerin içinde,...
...en büyük gizem uyuduğumuz zamanda olanlardadır.
Şaşırtıcı bir örnek,...
...beynimizin geceleri de gündüz olduğu kadar meşgul olmasıdır.
Beynimizin ilk işi bizi uyutmak olur.
Hava kararınca beynimizdeki ufacık bir salgı bezi...
...doğal uyku hapımızın salgısını tetikler:..
...Melatonin.
Melatonin, merkezî sinir sistemimizde...
...etkisini göstererek mayışmamızı sağlar.
Ama bedenimiz yavaşladıkça, beynimiz çalışmaya başlar.
Beynimiz her gece genel bir ayarlama yapar.
Bütün gün çalışan beyin hücrelerimiz onarım için kapanır.
Kimyasallar beyin hücrelerinin etkinlikleriyle oluşan...
...yan ürünleri temizlerler.
Hatta, bazı bölümlerde yeni beyin hücreleri oluşur.
Bu dahili teşhis ve tedavi işlemi yapılmazsa...
...beynimiz performansını zirvede tutamaz.
Hatta çok uzun süre uyanık kalırsak...
...beynimiz bizi sonuçları ne olursa olsun, yarı yolda bırakır.
Gezgin David Hempleman-Adams'ın,...
...Kuzey Kutbu'na bir balonla yalnız başına gitmek üzere başladığı...
...bir rekor girişimi esnasında başına gelen de buydu.
David iki bin dört yüz kilometrelik yolculuğu sırasında...
...belirli zamanlarda kısa kısa uyumayı tasarlıyordu.
Ama yaptığı bu takvime uymadı.
İlk bir kaç gün, fazlasıyla gaza gelmiştim...
...ve adrenalin damarlarımda geziyordu.
İlk bir kaç gün işler hiç de kötü gitmemişti zaten.
Uykusuz geçen kırk sekiz saatin ardından...
...ilk pes eden balon pilotunun düşünce merkezi olur.
İkinci, üçüncü güne girerken...
...aptalca hatalar yapıyordum.
Pekala, yeni rotamız nedir?
Çok hızlı söylüyorsunuz. Tekrar edebilir misiniz? Tamam.
Kumanda merkezini aradığımda...
...bana rotayı veriyorlardı...
...ve emin olmak için üç dört defa tekrarlıyordum.
Sonra onlar da "Hayır, hayır.
Aptal mısın be adam? Rotan şu." diyorlardı.
Ve böyle böyle performansınızın düştüğünü fark ediyorsunuz.
David yetmiş iki saattir uykusunun...
...kritik onarımını yapmasına izin vermemiştir.
Bir kriz olduğunu hissetmesiyle, beyin hasar kontrolü yapmaya başlar.
Zekamızın payitahtı olan düşünme merkezi de dahil,...
...bedenimizin hayatî işlevleriyle ilgili olmayan bölümlerini kapatır.
Ve David kısa zaman içinde hayal görmeye başlar.
Çok, çok yorulduğunuzda kendi kendinizle konuşmaya meyilli oluyorsunuz.
Yorgunlukla ilgili en berbat şey algılama güçlüğü.
Algılama güçlüğü.
Küçük plastik bir ördeğim vardı, ördekle bile konuşmaya başlarsınız.
Ne olursa olsun onunla konuşmaya başlarsınız.
"Merhaba." de.
"Merhaba."
Seksen sekiz saat geçti, ve David hala uyanık.
Kalıcı hasarı önlemek için...
...beyni fişi çeker, ve David'in işi biter.
Yeterince uyuyamadığınız uç noktalarda gezinirken...
...beyniniz şartlar nasıl olursa olsun, fişinizi çekecektir.
Hayatınızı tehdit eden bir durum bile olsa...
...eğer beyninizin uykuya o kadar çok ihtiyacı varsa, fişinizi çeker.
Balon irtifa kaybetmeye başlar.
Uyuyor olsa bile, David savunmasız değildir.
Uyuyorken de, beynimizin duyan kısmı teyakkuza geçmiş bir haldedir,...
...çalar saatlerin ve diğer seslerin bizi uyandırmasının nedeni de budur.
Uykuya daldığımızda bile...
...aslında hâlâ dikkatli ve dış dünyaya karşı tetikte oluruz.
Yani beyniniz hala çalışmaktadır...
...ve dışarıda neler olduğunu bilirsiniz.
Balon dokuz bin fitin altına düştüğüne...
...otomatik pilot bir uyarı verir.
David'in acil durum uyarı merkezi onu uyandırır.
Uyku mahmurluğuyla verdiği ilk tepki korkunç sesten kaçmak için...
...sepetten atlamaya çalışmak olur.
Yaban hayattayken bu hayatî içgüdü hayatınızı kurtarabilir.
Ama binlerce fit yükseklikte...
...neredeyse bir felakete neden oluyordu.
O bir kaç saniyenin ardından...
...altınızda bulutları görünce nerede olduğunuzu farkedip...
...sepete geri dönüyorsunuz.
Titrediğimi hatırlıyorum, dizlerimin bağı çözülmüştü.
Kendimi öldürmeye hiç bu denli yaklaşmamıştım.
David'in kısa ama derin uykusu...
...yoluna devam etmesini sağlamaya yetmiştir.
Rekor uçuşunu tamamlamayı başardı.
Artık uyumanız gerektiğinin farkına varıyorsunuz...
...ve uyumazsanız, öleceğinizin.
Uykusuzluktan öleceğinizin değil de...
...bir kazaya neden olacak bir hata yaptığınız için öleceğinizin.
Bu yolculuktan öğrendiğim bu oldu.
Uyku sadece beyin hücrelerinin hayatî onarımından ibaret değildir.
Aynı zamanda beynimizin bize...
...muhteşem özgünlükte gösteriler sunmasına izin verir.
Zihinlerimiz rüyalar için birer beyazperdedir.
Kimse bu gizemli gece imgelerini....
...neden gördüğümüzü kesin bir şekilde bilmiyor.
Bazıları rüyaların beynimizin inanılmaz potansiyelini salmamızı sağladığını söyler.
Beyinlerimiz biz uyanıkken çalışıyor olabilirler...
...ama uykumuzda bir dönem vardır ki çok daha fazla çalışırlar.
Bu dönemde bedenimiz oldukça dingindir...
...ama beynimizin her bölümü gerçekten canlanır.
Bu, rüya gördüğümüz dönemdir.
Kendini sanal olarak kapatan tek bir bölüm vardır...
...düşünme merkezimiz.
Rüya gören beynimiz...
...nedenini düşünmeksizin, kendi yarattığı sonsuz, harika...
...dünyalarda gezinebilir.
İçinde hayal edilebilir her deneyimi simule edebildiğimiz...
...sanal dünyalar oluşturduğumuz...
...rüyalar, insanoğlunun saklı bir gücüdür.
Kapalı göz kapaklarımızın ardında...
...gözlerimiz rüya gördüğümüz zamanlarda çılgınca kıpırdar.
..."hızlı göz hareketleri" terimi de buradan gelir.
Ya da "HGH" uykusu.
HGH uykusu esnasında, beynimiz o kadar meşguldür ki...
...beynimize giden kan neredeyse iki katına çıkar.
Rüyalarımızda gördüklerimizi harekete dökmememiz için...
...beynimiz omuriliğimize bir sinyal gönderir...
...ve organlarımızı geçici olarak uyuşturur.
Bütün gece rüya görüyormuşuz gibi gelse de...
...rüyaları parçalar halinde görürüz, bir defada bir kaç dakika sürer.
Yine de hayatımız boyunca, altı yılımız rüya görerek geçer.
Rüyaların işlevi beynimizi eğlendirmekten çok daha fazlasıdır.
Hatıralarımızı depolama işleminin de bir parçasıdır aynı zamanda.
Beynimiz ancak dinlenirken o gün yaşadıklarını gözden geçirip...
...gereksiz detayları eleyebilir.
Bazı insanlar HGH uykusunun...
...beyninizin karışık bilgi parçaları arasında gezinerek...
...önemli olanları dosyalayıp önemsiz olanları elediği...
...bir dosyalama yöntemi gibi bir şey olduğunu düşünür.
Uyanıkken başımızdan geçen olaylar...
...yalnızca geçici hafızamızda depolanır.
Rüyalarımızda, gereksiz materyalleri atarız...
...ve gerekli bilgileri kalıcı hafızamıza yerleştiririz.
Gece uykuya daldığınızda...
...hatıralarınızın pekiştirildiği zaman...
...özellikle bu HGH, başka bir deyişle rüya uykusu dönemidir.
Öğrenme daha çok bu dönemde olur.
İnsanların yaptığının aksine...
...çalıştıktan sonra uyursanız...
...sınavda daha başarılı olacağınız ortada.
"Uyumayıp inekleyelim, üstüne sınava gireriz."
Oysa ki o uyku hafızamız ve öğrenme açısından oldukça önemli.
Ama sınıflama işlemi garip bir şekilde işleyebilir.
Zihnimiz düzene koymaya zorlamadığı zaman,...
...düşüncelerimiz karışabilir...
...ve yaratıcılığımızı serbest bırakıp, yeni fikirler üretmemizi sağlar.
Bazı dahi beyinlerin başarısı böyle açıklanabilir.
Einstein'ın bir kızakla ışık hızında gittiğini...
...rüyasında görmesi görelilik teorisinde ona ilham vermiştir.
Nobel Ödüllü Niels Bohr, rüyasında gördüğü atlardan atomun yapısıyla ilgili...
...bir fikir kapmasıyla, fizikte devrim gerçekleştirmiştir.
Ve ressam Salvador Dali sürreal çalışmalarını...
...rüyalarda çekilmiş fotoğrafların elle çizimi olarak tarif eder.
Rüyalarımız çok iş görür.
Uzay teknologları için bile.
NASA tasarımcılarından Bruce Damer,...
...aylardır onu uğraştıran bir sorunu rüyasında çözmüştür.
Ayda kalıcı bir üs nasıl inşa edilebilir?
Düşünmem gereken bir çok unsur vardı.
Astronotları radyasyondan nasıl koruyacağız?
Yerel kaynakları kullanmalarını, belki de ayın yüzeyindeki...
...maddelerden oksijen elde etmelerini, nasıl sağlayabiliriz?
Bütün bu şeyleri aylar boyunca aklıma kazımıştım.
Ve bir gece uyanıkken kendi kendime:..
..."Pekala, her şey beyninde. Bul artık şunu.
Rüya işlemcini çalıştır, ve bana bir şeyler göster." dedim.
Beyninin ipini kopardığı bir gece...
...Bruce aradığı yanıtı buldu.
Bir uzay aracıyla gönderilen robotlar,...
...daha astronotlar dünyadan ayrılmadan...
...aya inip bir üs inşa edebilirlerdi.
Uyandığında çizim yapmaya başladı...
...ve NASA'dakiler de bu fikri beğendi.
Çalışmaların ne kadar ileri görüşlü,...
...ne kadar yenilikçi olduğuyla ilgili...
...rapor yazan sivil memurlar fikrimi beğenmişti.
Ve ben bunu rüyalarımızın engellenemez dünyasına borçluyum.
Bugünkü mesele ise rüyaların tesadüflere bırakılmamasıdır.
Lüsid rüya denilen bir teknik sayesinde,...
...belki de uyuyan beynimizin gücüne gem vurabiliriz.
Lüsid rüyalar genellikle...
...rüya görürken olan bir garipliğin üzerine,...
..."Ne oluyor böyle? Neden havada sürükleniyorsun?
Bunu nasıl yapıyorsun? Tabii ya, çünkü rüya görüyorum."
...diye düşünmenizle gerçekleşir.
Burada esas olan, rüya gördüğünüzü...
...uyanmadan nasıl anlayacağınızı öğrenmektir.
Bir sonraki adım ise rüyanızı istediğiniz yere yönlendirmektir.
Buna yardımcı olmak için Stephen Laberge çok yaratıcı bir maske üretmiş.
Maskenin içinde, sensörler hızlı göz hareketlerini tespit ediyor.
Maske göz kapaklarınızı aşacak kadar parlak...
...ama sizi uyandıracak kadar da parlak olmayan...
...bir ışık çakıyor.
Bu rüya gördüğünüzü anlatan hafif bir uyarıcı.
Çalışırsanız...
...uyuyan beyninizi komuta edebilir,...
...zihninizi meçhul diyarlara sürükleyebilirsiniz.
Bu rüyaların bir çok farklı kullanım alanı var.
Örneğin yeni tablosu için...
...ilham arayan bir ressamsanız...
...yan odada duvarda asılı yeni bir tablo olacağı...
...düşüncesiyle yan odaya geçersiniz.
Ve ne olur biliyor musunuz? Tablo gerçekten oradadır.
Rüyalarımızı yönetmek, normalde kontrolümüz dışında olan...
...bir şeyi etkilemek için önümüze çıkan tek şans olabilir:
Beynimizi.
İnsan beyninden daha karmaşık ya da daha gizemli...
...hiçbir organ yoktur.
Bilinçli olarak ya da bilinçsizce, hayatımızı idame ettirir...
...genellikle bizi kendi seçimlerine yönlendirir.
Gizemlerini daha yeni yeni çözmeye başladığımız...
...bir buçuk kiloluk bir evren.
Bir bilimsel araştırma yolculuğundayız,...
...henüz göremediğimiz bir potansiyeli serbest bırakabilecek...
...bedenimizi yeni sınırlara zorlayabilecek bir yolculuk.